ప్రతి జీవి మనుగడ సాగించడానికి, పెరగడానికి మరియు కణాల మరమ్మత్తుకు శక్తి అవసరం. ఈ శక్తి జీవులు తీసుకునే ఆహారం ద్వారా లభిస్తుంది. ఆహారాన్ని సేకరించడం మరియు దానిని వినియోగించుకునే విధానాన్ని ‘పోషణ’ (Nutrition) అంటారు. జీవుల ఆహారపు అలవాట్లను బట్టి పోషణను ప్రధానంగా రెండు రకాలుగా వర్గీకరించవచ్చు.

1. స్వయంపోషక పోషణ (Autotrophic Nutrition)

తమకు అవసరమైన ఆహారాన్ని తామే స్వయంగా తయారు చేసుకునే జీవులను ‘స్వయంపోషకాలు’ అంటారు. ఈ విధానాన్ని స్వయంపోషక పోషణ అంటారు. ఆకుపచ్చని మొక్కలు మరియు కొన్ని రకాల బ్యాక్టీరియాలు దీనికి ఉత్తమ ఉదాహరణలు. ఇవి సరళమైన అకర్బన పదార్థాలను (కార్బన్ డై ఆక్సైడ్, నీరు) గ్రహించి, సంక్లిష్టమైన కర్బన పదార్థాలుగా (కార్బోహైడ్రేట్లు) మారుస్తాయి.

కిరణజన్య సంయోగక్రియ (Photosynthesis)

మొక్కలు సూర్యరశ్మి మరియు పత్రహరితం (Chlorophyll) సమక్షంలో వాతావరణంలోని కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ ($CO_2$) మరియు నేల గుండా గ్రహించిన నీటిని ($H_2O$) ఉపయోగించి గ్లూకోజ్ (ఆహారం) మరియు ఆక్సిజన్‌ను ఉత్పత్తి చేసే ప్రక్రియను ‘కిరణజన్య సంయోగక్రియ’ అంటారు.

ఈ ప్రక్రియను కింది రసాయన సమీకరణం ద్వారా సూచించవచ్చు:

6CO₂ + 12H₂O → (సూర్యరశ్మి / పత్రహరితం) → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ + 6H₂O

కిరణజన్య సంయోగక్రియలో ప్రధానంగా మూడు దశలు ఉంటాయి:

• కాంతి శక్తిని పత్రహరితం గ్రహించడం.
• కాంతి శక్తి రసాయన శక్తిగా మారడం మరియు నీటి అణువు విచ్ఛిన్నం కావడం (కాంతి చర్య).
• కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ క్షయకరణం చెంది కార్బోహైడ్రేట్లుగా మారడం (నిష్కాంతి చర్య).

2. పరపోషక పోషణ (Heterotrophic Nutrition)

తమ ఆహారాన్ని తాము తయారు చేసుకోలేక, ఇతర జీవుల (మొక్కలు లేదా జంతువుల) పై ఆధారపడే జీవులను ‘పరపోషకాలు’ అంటారు. ఈ రకమైన పోషణలో వివిధ పద్ధతులు ఉంటాయి:

• పూతికాహార పోషణ (Saprophytic): చనిపోయిన, కుళ్ళిన పదార్థాల నుండి ఆహారాన్ని గ్రహించడం (ఉదా: పుట్టగొడుగులు).
• పరాన్నజీవ పోషణ (Parasitic): ఇతర సజీవ జీవుల (అతిధేయి) లోపల లేదా వెలుపల నివసిస్తూ వాటి నుండి ఆహారాన్ని గ్రహించడం (ఉదా: జలగ, కస్కుట).
• జాంతవ భక్షణ (Holozoic): ఘన రూపంలో ఉన్న సంక్లిష్ట ఆహారాన్ని శరీరంలోకి తీసుకుని, దానిని జీర్ణం చేసుకోవడం. అమీబా నుండి మానవుని వరకు ఈ విధానమే కనిపిస్తుంది.

3. మానవ జీర్ణవ్యవస్థ (Human Digestive System)

మానవుని జీర్ణవ్యవస్థ అత్యంత సంక్లిష్టమైనది. మనం తీసుకునే సంక్లిష్ట ఆహార పదార్థాలు (కార్బోహైడ్రేట్లు, ప్రోటీన్లు, కొవ్వులు) ఎంజైమ్‌ల సహాయంతో కణాలు గ్రహించగలిగే సరళమైన పదార్థాలుగా మారే ప్రక్రియను ‘జీర్ణక్రియ’ అంటారు.

మానవ జీర్ణనాళం నోటితో మొదలై పాయువుతో అంతమవుతుంది. ఇందులోని ప్రధాన భాగాలు:

• నోరు (Mouth): ఆహారం దంతాల ద్వారా నమలబడుతుంది. లాలాజలంలోని ‘అమైలేజ్’ (Amylase) అనే ఎంజైమ్ పిండిపదార్థాల జీర్ణక్రియను ఇక్కడే ప్రారంభిస్తుంది.
• ఆహారవాహిక (Oesophagus): పెరిస్టాల్టిక్ (తరంగాల వంటి) కదలికల ద్వారా ఆహారాన్ని జీర్ణాశయంలోకి నెడుతుంది.
• జీర్ణాశయం (Stomach): ఇక్కడ ఉత్పత్తి అయ్యే గ్యాస్ట్రిక్ రసాలలో హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లం ($HCl$) మరియు ‘పెప్సిన్’ ఉంటాయి. ఇవి ప్రోటీన్లను జీర్ణం చేయడంలో సహాయపడతాయి.
• చిన్నప్రేగు (Small Intestine): కాలేయం (Liver) నుండి వచ్చే పైత్యరసం, క్లోమం (Pancreas) నుండి వచ్చే క్లోమరసం ఇక్కడ కలుస్తాయి. కొవ్వులు, ప్రోటీన్లు, కార్బోహైడ్రేట్ల పూర్తి జీర్ణక్రియ ఇక్కడే జరుగుతుంది. జీర్ణమైన ఆహారం చిన్నప్రేగు గోడల (Villi) ద్వారా రక్తంలోకి శోషించబడు
• చిన్నప్రేగు (Small Intestine): కాలేయం (Liver) నుండి వచ్చే పైత్యరసం, క్లోమం (Pancreas) నుండి వచ్చే క్లోమరసం ఇక్కడ కలుస్తాయి. కొవ్వులు, ప్రోటీన్లు, కార్బోహైడ్రేట్ల పూర్తి జీర్ణక్రియ ఇక్కడే జరుగుతుంది. జీర్ణమైన ఆహారం చిన్నప్రేగు గోడల (Villi) ద్వారా రక్తంలోకి శోషించబడుతుంది.
• పెద్దప్రేగు (Large Intestine): జీర్ణం కాని వ్యర్థ పదార్థాలలోని నీటిని పెద్దప్రేగు గ్రహిస్తుంది. చివరికి వ్యర్థాలు పాయువు (Anus) ద్వారా విసర్జించబడతాయి.